«Балалардың құқықтары туралы» Қазақстан Республикасының Заңы

Қазақстан Республикасындағы баланың құқықтары туралы
Қазақстан Республикасының 2002 жылғы 8 тамыздағы N 345 Заңы
Қазақстан Республикасы Парламентiнiң Жаршысы, 2002 ж., N 17, 154-құжат

МАЗМҰНЫ

Осы Заң балаларды қоғамдағы толымды өмiрге даярлау, олардың қоғамдық мәнi бар және шығармашылық белсендiлiгiн дамыту, әлемдiк өркениеттiң жалпы адамзатқа тән құндылықтары негiзiнде оларды жоғары имандылық қасиеттерге, елжандылық пен азаматтыққа тәрбиелеу, олардың бойында ұлттық сана-сезiмдi қалыптастыру принциптерiнiң басымдығына сүйенiп, баланың Қазақстан Республикасының Конституциясында кепiлдiк берiлген негiзгi құқықтары мен мүдделерiн iске асыруға байланысты туындайтын қатынастарды реттейдi.

1-тарау. ЖАЛПЫ ЕРЕЖЕЛЕР

1-бап. Осы Заңда пайдаланылатын негiзгi ұғымдар

Осы Заңда мынандай негiзгi ұғымдар пайдаланылады:

1) баланың) бала - он сегiз жасқа (кәмелетке) толмаған адам;

2 заңды өкiлдерi - ата-анасы, бала асырап алушылар, қорғаншысы, қамқоршысы, патронат тәрбиелеушiсi, Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес олардың орнында қамқорлық жасайтын, бiлiм, тәрбие беретiн, баланың құқықтары мен мүдделерiн қорғайтын адамдар;

      3) ата-анасыныңқамқорлығынсызқалғанбала - ата-анақұқықтарыныңшектелуiненемесеоларданайырылуына, ата-анасыхабар-ошарсызкеттi дептанылуына, оларөлдi депжариялануына, әрекеткеқабiлетсiз (әрекетқабiлетi шектеулi) дептанылуына, ата-анасыныңбасбостандығынанайыруорындарындажазасынөтеуiне, ата-анасыныңбаласынтәрбиелеуденнемесеоныңқұқықтарыменмүдделерiнқорғауданжалтаруына, оның iшiндеата-анасыныңөзбаласынтәрбиелеунемесеемдеумекемелерiненалуданбастартуынабайланысты, сондай-ақата-анасықамқорлықжасамағанөзгедежағдайлардажалғызбастыата-анасыныңнемесеекеуiнiңдеқамқорлығынсызқалғанбала;
      4) жетiмбала - ата-анасыныңекеуi денемесежалғызбастыата-анасықайтысболғанбала;
      5) мүгедекбала- тiршiлiк-тынысыныңшектелуiнежәнеоныәлеуметтiкқорғауқажеттiгiнеәкепсоқтыратынаурулардан, жарақаттардан, олардыңсалдарынан, кемiстiктерденорганизмфункцияларытұрақтыбұзылып, денсаулығыбұзылғанонсегiзжасқатолмағанадам;

6)қорғаншылық - онтөртжасқатолмағанбалалардыңқұқығыменмүддесiнқорғаудыңқұқықтықнысаны;

7) қамқоршылық- онтөртжастанонсегiзжасқадейiнгi балалардыңқұқығыменмүддесiнқорғаудыңқұқықтықнысаны;

      8) патронат- ата-анасыныңқамқорлығынсызқалғанбаланыуәкiлеттi мемлекеттiкорганменбаланытәрбиелеугеалуғатiлекбiлдiргенадам (патронаттәрбиелеушiсi) жасасатыншартбойыншаазаматтардыңотбасынатәрбиелеугебергенкездегi тәрбиенiңнысаны;
      9) баланыңәлеуметтiкбейiмделуi - өмiрлiкқиынахуалғатапболғанбаланыңқоғамдағықұндылықтарды, мiнез-құлықережелерiменнормаларынигеружәнеқабылдауарқылыәлеуметтiкортаныңжағдайларынабелсендi түрдебейiмделупроцесi, сондай-ақбасынанкешiргенпсихологиялықжәне (немесе) моральдықзардаптардыеңсерупроцесi;
      10) балақұқықтарынқорғаужөнiндегi функциялардыжүзегеасыратынұйымдар - бұлұйымдық-құқықтықнысанынақарамастан, балалардыәлеуметтiкқолдауды, әлеуметтiк-тұрмыстық, медициналық-әлеуметтiк, әлеуметтiк-педагогикалық, психологиялық-педагогикалық, құқықтыққызметкөрсетулерменматериалдықкөмеккөрсетудi, өмiрдегi қиынахуалғатапболғанбалалардыәлеуметтiкоңалтуды, мұндайбалалареңбеккеқабiлеттi жасқажеткендеолардыңжұмыспенқамтылуынқамтамасызетудi жүзегеасыратынұйымдар;

11) мемлекеттiкеңтөменгi әлеуметтiкстандарттар - мемлекетбелгiлегенәлеуметтiкқызметкөрсетулердi, нормаларменнормативтердi қамтитын, балаларөмiрiнiңсапасынқамтамасызететiннегiзгi көрсеткiштер;

12) өмiрдеқиынахуалғатапболғанбалалар - қалыптасқанмән-жайлардыңсалдарынантiршiлiкетуi бұзылғанжәнебұлмән-жайлардыөзбетiменнемесеотбасыныңкөмегiменеңсереалмайтынбалалар.

Ескерту. 1-бапқа өзгерту енгiзiлдi - Қазақстан Республикасының 2005.04.13. N 40 (2005 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгiзiледi) Заңымен.

2-бап. Осы Заңның қолданылуы

1. Осы Заң Қазақстан Республикасының азаматтарына, шетелдiктер мен азаматтығы жоқ адамдарға қолданылады.

2. Осы Заңның бала құқықтары мен мiндеттерiн белгiлейтiн нормаларының күшi кәмелетке толғанға дейiн Қазақстан Республикасының заң актiлерiне сәйкес азаматтық әрекет қабiлеттiлiгiн толық көлемiнде алған балаларға қолданылмайды. (РҚАО-ның ескертуi: қараңыз. ҚР АК (17-баптың 2-тармағы).

3-бап. Қазақстан Республикасының баланың
құқықтары туралы заңдары

1. Қазақстан Республикасының баланың құқықтары туралы заңдары Қазақстан Республикасының Конституциясына негiзделедi және осы Заң мен Қазақстан Республикасының бала құқықтарын қорғау саласындағы өзге де нормативтiк құқықтық актiлерiнен тұрады.

2. Егер Қазақстан Республикасы бекiткен халықаралық шартта осы Заңдағыдан өзгеше ережелер белгiленсе, халықаралық шарттағы оны қолдану үшiн Қазақстан Республикасының заңын шығару талап етiлетiн жағдайларды қоспағанда, халықаралық шарттың ережелерi қолданылады.

4-бап. Балалардың тең құқықтылығы

1. Тегiне, нәсiлiне және қай ұлтқа жататындығына, әлеуметтiк және мүлiктiк жағдайына, жынысына, тiлiне, бiлiмiне, дiнге көзқарасына, тұрғылықты жерiне, денсаулық жағдайына, балаға және ата-анасына немесе басқа заңды өкiлдерiне қатысты өзге де мән-жайларға қарамастан, барлық бала тең құқыққа ие.

2. Некеден және некесiз туған балалар тең әрi жан-жақты қорғауды пайдаланады.

5-бап. Баланың құқықтарын шектеуге тыйым салу

1. Қазақстан Республикасының заңдарында белгiленген жағдайларды қоспағанда, баланың құқықтарын шектеуге болмайды.

2. Баланың құқықтарын шектеуге бағытталған нормативтiк құқықтық актiлер олардың қабылданған кезiнен бастап жарамсыз болып табылады және олар қолданылмауға тиiс.

2-тарау. БАЛАЛАРМҮДДЕСIНКӨЗДЕЙТIНМЕМЛЕКЕТТIКСАЯСАТ

6-бап. Балалар мүддесiн көздейтiн мемлекеттiк саясаттың мақсаттары

1. Қазақстан Республикасының балалар мүддесiн көздейтiн мемлекеттiк саясатының мақсаттары:
1) балалардың құқықтары мен заңды мүдделерiн қамтамасыз ету, оларды кемсiтушiлiкке жол бермеу;

2) балалардың құқықтары мен заңды мүдделерiнiң негiзгi кепiлдiктерiн нығайту, сондай-ақ құқықтары бұзылған жағдайларда оларды қалпына келтiру;

3) бала құқықтары кепiлдiктерiнiң құқықтық негiздерiн қалыптастыру, баланың құқықтары мен заңды мүдделерiн қорғау жөнiндегi тиiстi органдар мен ұйымдар құру;
4) балалардың дене бiтiмi, интеллектуалдық, рухани және имандылық тұрғысынан дамуына, олардың бойында елжандылық, азаматтық және бейбiтшiл сезiмдердi тәрбиелеуге, сондай-ақ баланың жеке адами тұлғасының қоғам мүддесi, мемлекет халықтарының дәстүрлерi, ұлттық және әлемдiк мәдениет жетiстiктерiне қол жеткiзуi үшiн мүмкiндiктерiн ашуға жәрдемдесу;

5) кәмелеткетолмағандардыңқұқықтықсанасыменқұқықтықмәдениетiнқалыптастыружөнiндегi нысаналыжұмыстықамтамасызетуболыптабылады.
2. Балалармүддесiнкөздейтiнмемлекеттiксаясатмемлекеттiкоргандарқызметiнiңбасымсаласыболыптабыладыжәне:

1) баланыңқұқықтарынзаңтұрғысынанқамтамасызетуге;

2) балаларғатолымдытәрбиеберудi, олардыңқұқықтарынқорғаудыолардықоғамдатолымдыөмiрсүругедайындаудықамтамасызетумақсатындаотбасынмемлекеттiкқолдауға;
3) аймақтықерекшелiктердi ескереотырып, балалардыңөмiрiнжақсартуғабағытталғанмемлекеттiкеңтөменгi әлеуметтiкстандарттардыбелгiлеугежәнесақтауға;

4) баланыңқұқықтарымензаңдымүдделерiнбұзғаны, оғанзиянкелтiргенi үшiнлауазымдытұлғалардың, азаматтардыңжауаптылығына;

5) баланыңқұқықтарымензаңдымүдделерiнқорғаужөнiндегi функциялардыжүзегеасыратынқоғамдықбiрлестiктерменөзгедеұйымдардымемлекеттiкқолдауғанегiзделген.

7-бап. ҚазақстанРеспубликасыорталықжәнежергiлiктi атқарушыоргандарыныңмемлекеттебаланыңқұқықтарынқорғаумәселелерi жөнiндегi өкiлеттiктерi

1. Орталықатқарушыоргандардыңбаланыңқұқықтарынакепiлдiктердi қамтамасызетужөнiндегi өкiлеттiктерiне:

1) балалармүддесiнкөздейтiнмемлекеттiксаясаттыңнегiздерiнталдапжасау;
2) баланыңқұқықтарымензаңдымүдделерiн, оныңденсаулығыменимандылығынқорғаудықамтамасызетужөнiндегi қызметтiңбасымбағыттарынтаңдау;

3) өзқұзыретi шегiндебаланыңқұқықтарыменбостандықтарынреттеужәнеқорғаужөнiндегi нормативтiкқұқықтықактiлердi қабылдау;

4) балалардыңөмiрiнжақсартуғабағытталғанмемлекеттiкеңтөменгi әлеуметтiкстандарттардыбелгiлеу;

5) бюджетқаражатыжәнеҚазақстанРеспубликасыныңзаңдарыментыйымсалынбағанөзгедекөздересебiненбалалармүдделерiндемемлекеттiксаясатты iскеасыружөнiндегi iс-шаралардыжүзегеасыру;

      6) баланыңқұқықтарынқорғаумәселелерi бойыншамемлекеттiңхалықаралықмiндеттемелерiнорындаужәнехалықаралықұйымдардамемлекетмүддесiнбiлдiру;
      7) тәрбие, бiлiмберу, денсаулықсақтау, ғылым, мәдениет, денетәрбиесi менспорт, әлеуметтiкқызметкөрсетужәнеотбасынәлеуметтiкқорғаусаласындағыбалалармүдделерiндемемлекеттiксаясатты iскеасыружөнiндегi iс-шараларшеңберiнайқындаужатады.
      2. <*>

      3. Жергiлiктi атқарушыоргандардыңбалақұқықтарыкепiлдiктерiнжүзегеасырудағыөкiлеттiктерiне:
      1) баланыңқұқықтарымензаңдымүдделерiнқорғауға, отбасыменбалалардықолдауғаарналғанмемлекеттiк, жергiлiктi бағдарламалардың iскеасырылуынқамтамасызету;
      2) балаларғаарналғанәлеуметтiкинфрақұрылымдықалыптастыруғақатысу;

3) баланыңқұқықтарымензаңдымүдделерiнқорғаужөнiндегi консультациялардыхабарлауменөткiзу, iс-шаралардыжүзегеасырутәртiбiнбелгiлеу;

4) тәрбие, бiлiмберу, денсаулықсақтау, ғылым, мәдениет, денетәрбиесi менспорт, әлеуметтiкқызметкөрсетужәнеотбасынәлеуметтiкқорғаусаласындабалалармүдделерiнеорайорталықатқарушыоргандарайқындағанмемлекеттiксаясатты iскеасыружөнiндегi iс-шаралардыжүзегеасыружатады.

Ескерту. 7-бапқа өзгерiс енгiзiлдi - Қазақстан Республикасының 2004.12.20. N 13 Заңымен (2005 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгiзiледi).

3-тарау. БАЛАНЫҢ НЕГIЗГI ҚҰҚЫҚТАРЫ МЕН МIНДЕТТЕРI

8-бап. Баланың денсаулық сақтауға құқығы

1. Әрбiр баланың денсаулық сақтауға бұлжымас құқығы бар.
2. Мемлекет денi сау бала тууды қамтамасыз ету үшiн ананың денсаулығын сақтау жөнiнде жағдайлар жасайды.

3. Баланыңденсаулықсақтауғақұқығы:

1) баланыңденсаулығынсақтаусаласындаҚазақстанРеспубликасыныңзаңдарынқабылдау;
2) балалардыңсалауаттыөмiрсалтыннасихаттаужәнеынталандыру;

3) балалардыңденсаулығынсақтаусаласындағығылымизерттеулердi мемлекеттiкқолдау;

4) баланың, оныңата-анасыныңденсаулықжағдайынабақылаужасаужәнебалаларауруларыныңалдыналу;

5) бiлiктi медициналықкөмеккөрсету;

6) баланыңденi сауболыпөсiпжетiлуiнеқажеттi қолайлықоршағанортажасау;
7) балаларүшiнсапасытиiстi деңгейдегi тағамөнiмдерiнiңөндiрiлуiнежәнесатылуынабақылаужасауарқылықамтамасызетiледi.

4. МемлекетҚазақстанРеспубликасыныңзаңдарынасәйкесбалаларғатегiнмедициналықкөмектiңкөлемiнекепiлдiкбередi. (РҚАО-ның ескертуi: қараңыз ).

5. Баланыңөмiрiне, денсаулығынажәнеқалыптыөсiп-жетiлуiнезиянкелтiретiнкезкелгенғылымитәжiрибелернемесеөзгедеэксперименттергетыйымсалынады.

9-бап. Баланың даралық ерекшелiкке және оны сақтауға құқығы

Әрбiр бала туған сәтiнен бастап аты, әкесiнiң аты, тегi, ұлты және азаматтығы болуына құқылы, ал Қазақстан Республикасының заң актiлерiнде көзделген жағдайларда оларды сақтауға құқылы. (РҚАО-ның ескертуi: қараңыз. Z980321 56, 86-баптар (4-тармақ), 98-бап (3-тармақ); Z914800 (24, 26, 27, 28-баптар).

10-бап. Баланың өмiр сүруге, жеке басының бостандығына, қадiр-қасиетiне және жеке өмiрiне қол сұғылмауға құқығы

1. Әрбiр баланың өмiр сүруге, жеке басының бостандығына, қадiр-қасиетiне және жеке өмiрiне қол сұғылмауға құқығы бар.

2. Мемлекет баланың жеке басына ешкiмнiң тиiспеуiн қамтамасыз етедi, оны тәнiн және (немесе) жанын жәбiрлеуден, адамдық қадiр-қасиетiн қатыгездiкпен, дөрекiлiкпен қорлаудан, кемсiтуден, жыныстық қатынас сипатындағы әрекеттерден, баланы қылмыстық iс-әрекетке және қоғамға жат әрекеттер жасауға тартудан, және оны адам мен азаматтың Қазақстан Республикасының Конституциясында бекiтiлген құқықтары мен бостандығына қысым жасаудың өзге де түрлерiнен қорғауды жүзеге асырады.

11-бап. Баланыңсөзжәнеар-ожданбостандығына, ақпаратқа, қоғамдықөмiргеараласуғақұқығы

1. Әрбiрбаланыңсөзбостандығынажәнеөзпiкiрiнайтуға, ар-ожданбостандығына, өзiнiңқоғамдықбелсендiлiгiндамытуға, жасынасәйкесақпараталуғажәнеонытаратуға, қоғамдықбiрлестiктерге, сондай-ақбасқадакоммерциялықемесұйымдардыңнысандарынажәнеҚазақстанРеспубликасыныңзаңдарыменрұқсатетiлгенбейбiтжиналыстарғаөзеркiменқатысуғақұқығыбар.

2. Мемлекеттiкоргандарбалалардыңжекеадамитұлғасын, олардыңшығармашылықбейiмдiлiгiн, әлеуметтiкбелсендiлiгiн, ғылыми, техникалықжәнекөркемшығармашылығындамытуды, олардыңинтеллектуалдықменшiгiнқорғауды, балалардыңөмiрi менденсаулығынсақтауды, қоршағантабиғиортаны, тарихпенмәдениетескерткiштерiнқорғаудыөзiнемақсаттұтатын, қайырымдылық iстерiнеқатысатын, мәденижәнеспорттықөмiргеқатысуғатартатын, демалыстыұйымдастыратынқоғамдықұйымдарғажәрдемдеседi.

12-бап. Баланың қажеттi тұрмыс деңгейiне құқығы

1. Әрбiр баланың дене бiтiмiнiң, психикасы мен жан дүниесiнiң толымды дамуы үшiн қажеттi тұрмыс деңгейi мен жағдайы болуға құқығы бар.

2. Мемлекет бұл жағдайлардың жасалуын әлеуметтiк және экономикалық шаралар жүйесi арқылы қамтамасыз етедi.

13-бап. Баланың мүлiктiк құқықтары

1. Әрбiр баланың заңмен белгiленген тәртiппен және мөлшерде өз ата-анасынан және отбасының басқа да мүшелерiнен қаражат алуға құқығы бар. Балаға алименттер, жәрдемақылар және басқа да әлеуметтiк төлемдер ретiндегi тиесiлi сомалар ата-анасының (олардың орнындағы адамдардың) билiк етуiне келiп түседi және олар баланы күтiп-бағуға, оған бiлiм беруге және оны тәрбиелеуге жұмсалады. (РҚАО-ның ескертуi: қараңыз. (5-бөлiм).
2. Әрбiр баланың заңдарда белгiленген тәртiппен өз бетiнше немесе өзiнiң заңды өкiлдерi арқылы мәмiлелер жасауға, банктерде салымы болуға және жалақысына, стипендиясына немесе өзге де кiрiстерiне және интеллектуалдық меншiк құқығы объектiлерiне билiк етуге, өзге де мүлiктiк құқықтарды иемденiп алуға және оларды жүзеге асыруға құқығы бар. (РҚАО-ның ескертуi: қараңыз. 22-25-баптар).

      Ата-аналарнемесезаңдыөкiлдербаланыңжәрдемақысыннемесематериалдықкөмекретiндемемлекетбөлгенақшалайқаражаттыбаланыңатынабанккесалуғақұқылы.
      3. Әрбiр баланың өзi тапқан табысқа, өзi сыйға немесе мұра ретiнде алған мүлiкке, сондай-ақ баланың қаражатына сатып алынған басқа да кез келген мүлiкке меншiк құқығы бар.
      Өз еңбегiмен табыс табатын бала, егер ол ата-анасымен бiрге тұратын болса, отбасын асырауға жұмсалатын шығындарды бөлiсуге қатысуға құқылы.

Баланыңөзiнеменшiкқұқығыментиесiлi мүлiккебилiкетуқұқығыҚазақстанРеспубликасыныңазаматтықзаңдарыменайқындалады.

14-бап. Баланың тұрғын үйге құқығы

1. Әрбiр баланың Қазақстан Республикасының тұрғын үй заңдарына сәйкес тұрғын үйге құқығы бар.

2. Жетiм баланың, ата-анасының қамқорлығынсыз қалған және тәрбиелеу, емдеу және басқа да мекемелердегi баланың тұрғын үй-жайға меншiк құқығын немесе тұрғын үй-жайды пайдалану құқығын сақтайды, ал құқығы болмаған жағдайда Қазақстан Республикасының тұрғын үй туралы заңдарына сәйкес тұрғын үй-жай алуға құқығы бар. (РҚАО-ның ескертуi: қараңыз. (9-10-тараулар).

3. Ата-анасыныңқамқорлығынсызқалғанбалаларды, оның iшiндежетiмбалалардыоларғабасқаүй-жайберiлмейiншеолартұрыпжатқантұрғынүйденшығаруғаболмайды.

15-бап. Баланың бiлiм алуға құқығы

1. Әрбiр баланың бiлiм алуға құқығы бар және Қазақстан Республикасының бiлiм туралы заңдарына сәйкес оған тегiн орта бiлiм, бастапқы кәсiби бiлiм және конкурстық негiзде тегiн орта кәсiби және жоғары кәсiби бiлiм алуға кепiлдiк берiледi.

2. Тегiн жалпы орта бiлiм немесе бастапқы кәсiби бiлiм алғанға дейiн баланы мемлекеттiк бiлiм беру мекемесiнен шығару, шығарудың жалпы тәртiбiн сақтаумен қатар тек қорғаншы және қамқоршы органдарды хабардар ете отырып қана жүргiзiлуi мүмкiн.
3. Арнаулы педагогикалық тәрбиенi қажет ететiн кемтар балаларға мемлекеттiк бюджеттен белгiленген стандарттар деңгейiнде олардың бiлiм алуына кепiлдiк беретiн қосымша қаражат бередi.

4. Мемлекетбалалардыңбiлiмалукезеңiндеәлеуметтiкқорғаудықажетететiндерiнiңкүтiп-бағушығынынтолықнемесе iшiнаракөтередi. Олардың бiлiм алу кезеңiнде әлеуметтiк көмектiң мөлшерлерi мен көздерiн Қазақстан Республикасының Yкiметi белгiлейдi. (РҚАО-ның ескертуi: қараңыз. ).

16-бап. Баланың еңбек бостандығына құқығы

1. Әрбiр баланың еңбек бостандығына, қызмет және кәсiп түрлерiн еркiн таңдауға құқығы бар.

2. Балалар он төрт жастан бастап, ата-аналарының рұқсатымен оқудан бос кезiнде денсаулығына және өсiп-жетiлуiне оңтайлы, баланың дене бiтiмiне, имандылығына және психикалық жай-күйiне зиян келтiрмейтiн қоғамдық пайдалы еңбекке қатысуға, сондай-ақ мамандық алуға құқығы бар. Бұл құқықты халықты еңбекпен қамту қызметi мен жергiлiктi мемлекеттiк басқару органдары қамтамасыз етедi.

3. Онсегiзжасқатолмағанбалаларменеңбекшартынжасасужәнеоныбұзутәртiбi жәнееңбекқатынастарыныңбасқадаерекшелiктерi ҚазақстанРеспубликасыныңеңбекзаңнамасындабелгiленедi.

4. Баланыауырқаражұмысқа, зияндыжәне (немесе) еңбекжағдайықауiптi жұмыстарғақабылдауғанемесетартуғатыйымсалынады.

Жұмыс iстеуоқупроцесiнбұзбауғатиiс.

Ескерту. 16-бапқаөзгертуенгiзiлдi - ҚазақстанРеспубликасының 2007.05.15. N 253 Заңымен.

17-бап. Баланың мемлекеттiк көмекке құқығы

1. Мемлекеттiк көмек оны алуға құқығы бар әрбiр балаға тағайындалады. Мемлекеттiк көмектiң мөлшерi және оны көрсетудiң шарты мен тәртiбi Қазақстан Республикасының заңдарымен белгiленедi.

2. Ата-анасыныңқамқорлығынсызқалғанбалалар, оның iшiндежетiмбалаларҚазақстанРеспубликасыныңзаңдарынасәйкестолықмемлекеттiкқамсыздандырылудаболады.
3. Мемлекеттiк органдар ата-анасының қамқорлығынсыз қалған әрбiр балаға, қорғаншылық немесе қамқоршылық нысанына қарамастан, бiрдей материалдық және өзге де жағдайларды қамтамасыз етедi.

18-бап. Мемлекеттiк ең төменгi әлеуметтiк стандарттарды белгiлеу

1. Балалардың мүддесiн көздейтiн мемлекеттiк саясат мемлекеттiк ең төменгi әлеуметтiк стандарттар негiзiнде жүзеге асырылады.

2. Мемлекеттiк ең төменгi әлеуметтiк стандарттар әлеуметтiк қызмет көрсетулер бойынша белгiленген ең төменгi көлемде мыналарды:

1) мемлекеттiкбiлiмберутапсырысынасәйкескепiлдiкберiлген, жалпығабiрдейқолжетiмдi тегiнжалпыортажәнебастапқыкәсiптiкбiлiмменконкурстықнегiздетегiнортажәнежоғарыкәсiптiкбiлiмберудi;

2) балаларғатегiнмедициналыққызметкөрсетудi, олардытамақтандырудыңеңтөменгi нормаларынасәйкестамақтандырудықамтамасызетудi;

3) онбесжасқатолғанбалалардыңкәсiбибағдарлау, қызметсаласынтаңдау, жұмысқаорналасу, еңбегiнiңқорғалу, еңбегiнеақытөленуқұқығынҚазақстанРеспубликасыныңзаңдарындабелгiленгентәртiппенкепiлдi қамтамасызетудi;

4) балаларғаәлеуметтiкқызметкөрсету, олардыәлеуметтiкқорғау, соның iшiндетуылуыментәрбиеленуiнебайланысты, балаларыбаразаматтарғамемлекеттiкжәрдемақытөлеужолыменкепiлдi материалдыққолдаудықамтамасызету, сондай-ақөмiрлiкқиынахуалғатапболғанбалалардыәлеуметтiкбейiмдеужәнеәлеуметтiкоңалтужөнiндегi шараларды;
5) ҚазақстанРеспубликасыныңтұрғынүйзаңдарынасәйкестұрғынүйгеқұқығынқамтамасызетудi;

6) балалардысауықтыруменолардыңдемалысынұйымдастыруды, соның iшiндетөтеншежағдайларда, сондай-ақэкологиялықжағынанқолайсызжәнеҚазақстанРеспубликасыныңзаңдарындабелгiленгентәртiппенсондайдептанылғанаумақтардатұратынбалалардысауықтырудыұйымдастыруды;

7) бiлiктi заңкөмегiнкөрсетудi қамтиды.

3. Мемлекеттiкеңтөменгi әлеуметтiкстандарттаролардыңөмiрсүружағдайларындағыаймақтықайырмашылықтарескерiлеотырыпайқындалады. Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес жергiлiктi мемлекеттiк басқарудың органдары қосымша әлеуметтiк стандарттар белгiлей алады.

4. Тиiстi бiлiмберуұйымдарындағы, арнаулыоқу-тәрбиеұйымдарындағы, денсаулықсақтау, әлеуметтiкқызметкөрсетуұйымдарындағынемесеөзгедемекемелерменұйымдардағыбалалардыңөздерiнеұсынылғанқызметкөрсетулердiңмемлекеттiкеңтөменгi әлеуметтiкстандарттарғасәйкестiгiнмезгiл-мезгiлбағалапотыруғақұқығыбар.

19-бап. Баланыңдемалуғажәнебосуақытынпайдалануға құқығы

1. Әрбiрбалаөзiнiңжасына, денсаулығынажәнеқажеттерiнеқарайдемалуғажәнебосуақытынпайдалануғақұқылы.

2. Ата-анасынемесеолардыңорнындағыадамдарөздерiнiңқабiлеттерi менмүмкiндiктерiнесәйкесбаланыңкүтiлуi менжан-жақтыдамуынақажеттi өмiрлiкжағдайлардықамтамасызетедi.

3. МемлекеттiкоргандарҚазақстанРеспубликасыныңзаңдарынасәйкесбалалардыңсауықтыру, спорт, шығармашылықжәнебосуақытынпайдаланатынөзгедеұйымдарын, лагерьлерменсанаторийлердi құрадыжәнеолардықолдапотырады.

4. Мемлекетбалалардыңдемалуға, сауығуғажәнебосуақытынпайдалануғақұқығынқамтамасызетужөнiндегi iс-шаралардыжүзегеасырады.

20-бап. Баланың мiндеттерi

Әрбiр бала Қазақстан Республикасының Конституциясын және заңдарын сақтауға, басқа адамдардың құқықтарын, бостандығын, ар-ожданы мен қадiр-қасиетiн, Республиканың мемлекеттiк нышандарын құрметтеуге, еңбекке жарамсыз ата-анасына қамқорлық жасауға, тарихи және мәдени мұралардың сақталуына қам-қарекет жасауға, тарих және мәдениет ескерткiштерiн сақтауға, табиғатты сақтауға және табиғи байлықтарға ұқыпты қарауға мiндеттi.

4-тарау. БАЛА ЖӘНЕ ОТБАСЫ

21-бап. Баланың отбасында өмiр сүру және тәрбиелену құқығы

Баланың мүдделерiне қайшы келетiн жағдайларды қоспағанда, әрбiр баланың отбасында өмiр сүруге және тәрбиеленуге құқығы, өзiнiң ата-анасын бiлуге құқығы, олардың қамқорлығы мен тәрбиесiн алуға құқығы бар.

22-бап. Баланың отбасындағы құқықтары

Бала отбасында Қазақстан Республикасының Конституциясында , осы заңда және Қазақстан Республикасының өзге де заң актiлерiнде белгiленген құқықтарға ие.

23-бап. Бала тәрбиелеп отырған отбасыларына мемлекеттiк
қолдау

Мемлекет бала тәрбиелеп отырған отбасыларына Қазақстан Республикасының заңдарында белгiленген тәртiппен әлеуметтiк көмек беру арқылы қолдау көрсетедi.

24-бап. Ата-анасының баланы тәрбиелеу, күтiп-бағу және асырау жөнiндегi мiндетi

1. Ата-анасы немесе басқа да заңды өкiлдерi өздерiнiң қабiлетi мен қаржы мүмкiндiктерi шегiнде баланың жан-жақты дамуы үшiн қажеттi жағдай жасауға мiндеттi.
2. Ата-анасы баланы тәрбиелеуге, оны күтiп-бағуды жүзеге асыруға, материалдық жағынан қолдап, оның әл-ауқатына қамқорлық жасауға, тұрғын үймен қамтамасыз етуге мiндеттi.

25-бап. Баланың ата-анасымен бiрге тұру құқығы

1. Баланың өз ата-анасымен немесе басқа да заңды өкiлдерiмен бiрге тұруға құқығы бар.
2. Баланың, ата-анасының немесе заңды өкiлдерiнiң ықтиярынсыз баланы ата-анасынан немесе заңды өкiлдерiнен айыруға тыйым салынады. Оларды айыру туралы шешiмдi ерекше жағдайларда және баланы қорғау мақсатында қандай дәрежеде қажет болуына қарай сот қана қабылдайды.

3. Ата-анасыбiр-бiрiненбөлектұрғанжағдайдабаланыңтұратынжерi ата-анасыныңкелiсiмiмен, алолболмағанжағдайда, ата-аналарарасындағыдаусотарқылышешiледi. Бұл орайда сот бала ата-анасының жеке қасиеттерi мен жағдайларын, сондай-ақ баланың мүдделерi мен пiкiрiн ескередi.

26-бап. Баланың өзiнен бөлек тұратын ата-анасымен қарым-қатынас жасау құқығы

1. Баланың өмiрi мен денсаулығына қатер төндiретiн жағдайлардың болуын қоспағанда, баланың өзiнен бөлек тұратын ата-анасы туралы ақпарат алуға, олармен кездесiп, араласып тұруға құқығы бар.

2. Бала құқығын шектеуге байланысты туындаған, осы бапта көзделген даулар сот тәртiбiмен шешiледi.

5-тарау. АТА-АНАСЫНЫҢҚАМҚОРЛЫҒЫНСЫЗҚАЛҒАНБАЛАНЫҢҚҰҚЫҚТАРЫ

27-бап. Қорғаншылық, қамқоршылық және патронат

1. Ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаға оның мүлiктiк және мүлiктiк емес жеке құқықтарын қорғау үшiн Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес қорғаншы немесе қамқоршы белгiленедi. (РҚАО-ның ескертуi: қараңыз. (4-бөлiм); Р991346_ ).

2. Қорғаншылықонтөртжасқатолмағанбалаларғабелгiленедi, алқамқоршылықонтөртжастанонсегiзжасқадейiнгi кәмелеткетолмағандарғабелгiленедi.

3. Жергiлiктi атқарушыоргандарқорғаншылықжәнеқамқоршылықоргандарыболыптабылады.
4. Ата-анасының қамқорлығынсыз қалған, соның iшiнде тәрбиелеушi, емдеушi немесе басқа мекемедегi балаға Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес патронат белгiленуi мүмкiн. (РҚАО-ның ескертуi: қараңыз. (16-тарау); ).

5. Қорғаншылықнемесеқамқоршылықбелгiленгенбаланыңаға-iнiлерi жәнеапа-сiңлiлерi барболса, олардыңбiргетұруыүшiнжағдайжасалады.

28-бап. Бала асырап алу

Отбасында өсiрiп-жетiлдiру мен тәрбиелеу үшiн жағдайлар жасау мақсатында ата-анасының қамқорлығынсыз қалған бала Қазақстан Республикасының заңдарында белгiленген тәртiппен асырап алуға берiлуi мүмкiн. (РҚАО-ның ескертуi: қараңыз. (12-тарау).

29-бап. Баланы тәрбиелейтiн, емдейтiн және сол сияқты өзге де мекемелерде күтiп-бағу мен тәрбиелеу

1. Ата-анасының қамқорлығынсыз қалған бала, оны отбасында тәрбиелеуге беруге мүмкiндiк болмаған жағдайда, тәрбиелейтiн, емдейтiн немесе сол сияқты өзге де балалар мекемелерiне орналастырылуға тиiс.

      2. Балаға тиесiн алимент, жәрдемақы және басқа әлеуметтiк төлемдер оның жеке шотына аударылады және Қазақстан Республикасының заңдарында белгiленген тәртiппен төленедi.
      3. Ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларға арналған тәрбиелейтiн, емдейтiн және сол сияқты өзге де мекемелердегi балаға отбасылық тәрбиеге жақындатылған жағдай жасалады. Баланың күтiп-бағуды пайдалануға, тәрбие, бiлiм алуға, жан-жақты дамуға, ар-ожданы мен қадiр-қасиетiнiң құрметтелуiне, өз мүдделерiнiң қамтамасыз етiлуiне, ана тiлiнiң, мәдениетiнiң, ұлттық әдет-ғұрпы мен дәстүрiнiң сақталуына құқығы бар.
      4. Ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балалар тәрбиеленетiн, емделетiн және сол сияқты өзге де мекемелердiң аталған мекемелердегi балаларға қатысты педагогикаға жат немесе азғындық әрекеттер жасаған қызметкерлерi Қазақстан Республикасының заң актiлерiне сәйкес жауаптылықта болады. (РҚАО-ның ескертуi: қараңыз. (131, 132, 137-баптар);  (111-бап).
      5. Ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларға арналған тәрбиелейтiн, емдейтiн және соған ұқсас басқа да мекемелердегi баланың құқықтары мен мүдделерiн қорғауды, оның жұмысқа орналасуына жәрдемдесудi жергiлiктi атқарушы органдар жүзеге асырады. Ата-анасынан кәмелеттiк жасқа толғанға дейiн айрылған жетiм балаларға Қазақстан Республикасының тұрғын үй заңдарына сәйкес пайдалануға мемлекеттiк тұрғын үй қорынан тұрғын үй берiледi. (РҚАО-ның ескертуi: қараңыз.  (9-10-тараулар).

30-бап. Баланың құқықтарын қорғау жөнiндегi функцияны жүзеге асыратын ұйымдар

1. Балалар үйлерiне туғаннан бастап үш жасқа дейiнгi жетiм балалар және ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балалар қабылданады. Балаларды Балалар үйiнде уақытша күтiп-бағу үшiн арнаулы бөлiмше ашылады.

МамандандырылғанБалаларүйлерiнетуғаннанбастаптөртжасқадейiнгi, психикасыныңжәнеденебiтiмiнiңдамуындакемiстiгi барбалаларқабылданады.
Арнаулы бiлiм беру ұйымдарына он бiр жастан бастап он сегiз жасқа дейiнгi, мiнез-құлқы ауытқымалы балалар орналастырылады.

Интернаттықұйымдарғаүшжастанбастапонсегiзжасқадейiнгi жетiмбалаларжәнеата-анасыныңқамқорлығынсызқалғанбалаларқабылданады.

Жалпыүлгiдегi жалпыбiлiмберетiнмектеп-интернатқажетiмбалалар, ата-анасыныңқамқорлығынсызқалғанбалалар, сондай-ақкүнкөрiсi төменжәнекөпбалалыотбасылардыңалтыжастанбастапонсегiзжасқадейiнгi, осыүлгiдегi ұйымдардакүтiп-бағылуғақайшыкелетiнмедициналықкөрсеткiштерi жоқбалаларқабылданады. Интернаттық ұйымдар кәмелетке толмағандарға тұратын орын бере отырып, тәрбиелеуге, бiлiм беруге және күтiп-бағуға мемлекеттiк кепiлдiктi қамтамасыз етедi.

Ақыл-есi кембалаларғаарналғанинтернат-үйлергетөртжастанбастапонсегiзжасқадейiнгi, күтiп-бағуды, медициналық, тұрмыстыққызметкөрсетудi жәнеәлеуметтiк-еңбеккебейiмделудi қажетететiнбалаларқабылданады.

Отбасыүлгiсiндегi балаларауылдарынаонсегiзжасқадейiнгi жетiмбалаларжәнеата-анасыныңқамқорлығынсызқалғанбалаларқабылданады. Балаларды отбасы үлгiсiндегi балалар ауылдарына қабылдаудың және оларды күтiп-бағу жағдайының тәртiбi отбасы үлгiсiндегi балалар ауылы және Жасөспiрiмдер үйлерi туралы Қазақстан Республикасының заңдарымен айқындалады. (РҚАО-ның ескертуi: қараңыз. ; Р011613_ ).
Балалар ауылы (балалар үйi) әкiмшiлiгiнiң шешiмi негiзiнде балалар үйлерi мен балалар ауылының жиырма үш жасқа дейiнгi түлектерi, он алты жастан бастап балалар ауылы мен балалар үйлерiнен көшiрiлген тәрбиеленушiлер Жасөспiрiмдер үйлерiнде әлеуметтiк бейiмделуден өтуi мүмкiн.

Кәмелеткетолмағандардыуақытшаоқшаулау, бейiмдеужәнеоңалтуорталықтарынақадағалаусызжәнеқараусызқалғанүшжастанбастапонсегiзжасқадейiнгi балаларолардыңата-аналарыннемесебасқазаңдыөкiлдерiнанықтауүшiнқабылданады.
2. Баланың құқықтарын қорғау жөнiндегi функцияларды жүзеге асыратын ұйымдарға балаларды қабылдау және оларды күтiп-бағу талаптары, осы Заңмен белгiленбеген бөлiгiнде, Қазақстан Республикасының Үкiметi уәкiлеттiк берген орган бекiткен осы ұйымдар туралы ережемен айқындалады. (РҚАО-ның ескертуi: қараңыз. ; ).

6-тарау. МҮГЕДЕК БАЛАНЫҢ ҚҰҚЫҚТАРЫ

31-бап. Мүгедек баланың толымды өмiрге құқықтары

      1. Мүгедек баланың қоғам өмiрiне белсене араласуына ықпал ететiн өз қадiр-қасиетiн қамтамасыз ету жағдайындағы толымды өмiрге денi сау балалармен бiрдей құқығы бар.
      2. Мүгедек бала өзiнiң дене бiтiмiне, ақыл-ес қабiлетiне және тiлегiне сай бiлiм алуға, қызмет түрi мен кәсiптi таңдауға, шығармашылық және қоғамдық қызметтерге қатысуға құқылы.
      3. Ақыл-есiнiң немесе дене бiтiмiнiң дамуында кемiстiгi бар балаларды қоса алғанда, мүгедек балалар мамандандырылған балалар ұйымдарында медициналық-әлеуметтiк көмек алуға құқылы.

32-бап. Мүгедек баланы жұмыспен қамту саласындағы мемлекеттiк кепiлдiктер

1. Мемлекеттiк органдар және жергiлiктi өзiн-өзi басқару органдары мүгедек баланың денсаулық жағдайын, қажеттерi мен мүмкiндiктерiн ескере отырып, оны оқыту, кәсiптiк даярлау, лайықты жұмыс тауып беру және жұмысқа орналастыру үшiн қажеттi жағдайлар жасауға мiндеттi.

2. Мүгедек балалардың жұмысқа орналасуын қамтамасыз ету, оларды кәсiби даярлау мен қайта даярлауды ұйымдастыру жөнiндегi қызметтi жеке жүзеге асыратын және заңды тұлғалар үшiн Қазақстан Республикасының заң актiлерiмен жеңiлдiктер белгiленуi мүмкiн.

33-бап. Мүгедек балаларға мемлекеттiк көмек

1. Мемлекет мүгедек балаларды қолдауға бағытталған медициналық, құқықтық, әлеуметтiк-экономикалық шаралар кешенiн жүзеге асырады.

2. Мүгедек балаларға көрсетiлетiн мемлекеттiк көмек Қазақстан Республикасының заң актiлерiмен белгiленедi. (РҚАО-ның ескертуi: қараңыз. ).

3. Мүгедекбалалардытәрбиелеушi жәнеолардыкүтiп-бағудыжүзегеасырушыата-аналардыңжәнебасқадазаңдыөкiлдердiңмемлекеттiккөмекалуғақұқығыбар.

7-тарау. БАЛА ЖӘНЕ ҚОҒАМ

34-бап. Ұлттық және әлемдiк мәдениетке баулу

1. Мемлекет балалардың Қазақстан халқының тарихымен, дәстүрлерiмен, рухани қазыналарымен және әлемдiк мәдениет жетiстiктерiмен танысуына мүмкiндiк жасайды.

2. Мемлекет балалардың шығармашылық және ғылыми қабiлетiн дамыту үшiн ұйымдар құруды, кино және бейнефильмдер, теледидар және радио хабарларын шығаруды, балаларға арналған газеттер, журналдар, кiтаптар басып шығаруды көтермелейдi, Қазақстан Республикасының заңдарында белгiленген тәртiппен оларға қолжетiмдiлiктi қамтамасыз етедi.

3. Порнографияны, қатыгездiкпензорлық-зомбылықтыдәрiптейтiн, адамныңқадiр-қасиетiнқорлайтын, балаларғазияндыәсерететiнжәнеқұқықбұзушылыққаықпалететiнбұқаралықақпаратқұралдарын, әдебиеттi, ойын-сауықжәнебасқа iс-шаралардыпайдаланузаңбойыншақудаланады.

35-бап. Бала және дiн

1. Мемлекет баланың ата-анасының немесе олардың орнындағы адамдардың дiни дүниетанымына негiзделген тәрбиеге араласпауға, бiлiм беру, тәрбиелеу, емдеу ұйымдарының және өзге де сол сияқты мекемелердiң шегiнен тыс жерлерде баланың қатысуымен дiни жоралардың жасалуына, аталған әрекеттер баланың өмiрi мен денсаулығына қатер төндiретiн, оның құқығын бұзатын және жауапкершiлiгiн шектейтiн жағдайларды қоспағанда, кепiлдiк бередi.

2. Кәмелеттiк жасқа толмаған балаларға қатысты дiни жоралар ата-анасының немесе олардың орнындағы адамдардың келiсiмiмен жасалады. Балаларды дiнге тарту жөнiндегi мәжбүрлеу шараларына жол берiлмейдi.

36-бап. Баланы әлеуметтiк ортаның терiс ықпалынан қорғау

1. Мемлекеттiк органдар, жеке және заңды тұлғалар баланы оның денсаулығына, имандылық жағынан және рухани дамуына зиян келтiретiн әлеуметтiк ортаның, ақпараттың, насихат пен үгiттiң терiс ықпалынан қорғауға мiндеттi.

2. Салауатты өмiр салтын насихаттау мен балаға құқықтық бiлiм берудi мемлекет өз саясатының басым бағыттарының бiрi деп таниды.

3. Қылмыстың, зорлық-зомбылықтыңнемесеөзгедезаңсызәрекеттiңсалдарынантәннемесежанжарақатыналғанбалағаденсаулығынқалпынакелтiружәнеәлеуметтiкбейiмделуүшiнқажеттi көмеккөрсетiлугетиiс.

37-бап. Баланыалкогольдi өнiмдерментемекi бұйымдарыныңзияндыәсерiненқорғау

1. Баланыңата-анасы, басқадазаңдыөкiлдерi, мемлекеттiкоргандар, сондай-ақбаланытәрбиелеуменоғанбiлiмберуфункциясынжүзегеасыратынұйымдарсалауаттыөмiрсалтынжәнеалкогольдi өнiмдерментемекi бұйымдарыныңзияндыекенiннасихаттауғамiндеттi.

2. Балағаалкогольдi iшiмдiктердi, темекiнi жәнетемекi бұйымдарынсатуғатыйымсалынады.
3. Алкогольдi өнiмдер мен темекi бұйымдарын өндiруде немесе сатуда бала еңбегiн пайдалануға тыйым салынады.

4. Балалартауарларынсататынсаудаұйымдарындажәнемәдениетмекемелерiнде, сондай-ақбалаларғаарналған iс-шаралардыжүргiзукезiндешылымшегуге, темекi бұйымдарынсатуғатыйымсалынады.

5. Балалармекемелерiнде, бiлiмберуұйымдарындажәнеоларға iргелесжүзметррадиустегi аумақтаалкогольөнiмдерiнсатуғатыйымсалынады.

38-бап. Баланыесiрткi, психотроптық, күштi әсерететiннемесеулызаттарданқорғау

1. Балаесiрткi, психотроптық, күштi әсерететiннемесеулызаттардықолданудан, олардыдайындаудан, сатуданнемесеөзгедежолдарментаратуданқорғауғатиiс.
2. Баланы есiрткi, психотроптық заттарды тұтынуға тартқаны үшiн Қазақстан Республикасының заң актiлерiнде белгiленген жауаптылық шаралары қолданылады. (РҚАО-ның ескертуi: қараңыз. (132-бап).

39-бап. Бала және қоғамдық ақпарат құралдары

1. Балаларға арнап нәсiлдiк, ұлттық, әлеуметтiк және дiни өшпендiлiктi өршiтуге бағытталған, тектiк-топтық ерекшелiктi, соғысты насихаттайтын, конституциялық құрылысты күштеп өзгертуге және Қазақстан Республикасының аумақтық тұтастығын бұзуға шақыратын үндеулерi, порнографиясы бар немесе баланың рухани және имандылық жағынан дамуына өзгеше зиян келтiретiн ойыншықтарды, кинофильмдердi, дыбыс- және бейнежазбаларды көрсетудi, сатуды, сыйға тартуды, көбейтудi және прокатқа берудi жүзеге асыруға, әдебиеттердi, газеттердi, журналдарды және басқа бұқаралық ақпарат құралдарын таратуға тыйым салынады.

2. Осы баптың 1-тармағында аталған әрекеттердiң жасалғаны үшiн Қазақстан Республикасының заң актiлерiнде белгiленген жауаптылық шаралары қолданылады.

40-бап. Баланы жезөкшелiк пен порнографиядан қорғау

Баланы жезөкшелiкпен айналысуға тартқандарға, балаға порнографиялық материалдарды немесе заттарды, баспа басылымдарын, кино- немесе бейнематериалдарды, порнографиялық сипаттағы және эротикалық мазмұндағы өзгеде нәрселердi таратқандарға, жарнамалағандарға немесе сатқандарға Қазақстан Республикасының заң актiлерiнде көзделген тәртiппен жауаптылық белгiленедi. (РҚАО-ның ескертуi: қараңыз. 132-бап).

41-бап. Баланы соғыс қимылдарына қатыстыруға тыйым салу

Баланы соғыс қимылдарына, қарулы жанжалдарға тартуға, балалардың әскерилендiрiлген құрамаларын құруға тыйым салынады.

8-тарау. БАЛАНЫҢ ҚҰҚЫҚТАРЫН ЖӘНЕ ЗАҢМЕН ҚОРҒАЛАТЫН МYДДЕЛЕРIН ҚОРҒАУ

42-бап. Баланы заңсыз алып кетуден қорғау

Мемлекет Қазақстан Республикасының заңдарына және халықаралық мiндеттемелерге сәйкес, орындалу мақсаттарына, нысандары мен әдiстерiне қарамастан, балаларды заңсыз алып кетудiң, ұрлап әкетудiң, олармен сауда жасаудың алдын алу мен жолын кесу, сондай-ақ оларды тұрақты тұратын елiне қайтару жөнiнде шаралар қолданады.

43-бап. Баланың заңды өкiлдерi

1. Баланың заңды өкiлдерi барлық мемлекеттiк органдар мен ұйымдарда, оның iшiнде соттарда кез келген тұлғамен қарым-қатынаста, арнайы өкiлеттiксiз баланың (немесе баланы асырап алуы) туралы куәлiгi, ата-аналарының паспорты, қорғаншының жеке басының куәлiгi негiзiнде балаларға өкiлдiк етудi және олардың құқықтарын және заңмен қорғалатын мүдделерiн қорғауды жүзеге асырады.

2. Қазақстан Республикасының заңдарында кәмелетке толмағандардың дербес азаматтық, неке-отбасылық, еңбек және өзге де құқықтық қатынастарға түсу және өз құқықтары мен мүдделерiн қорғау құқығы көзделген жағдайларды қоспағанда, он төрттен он сегiз жасқа дейiнгi кәмелетке толмағандардың құқықтарын және заңмен қорғалатын мүдделерiн олардың заңды өкiлдерi қорғайды.

3. Тәрбиелеу, емдеуұйымдарындағы, халықтыәлеуметтiкқорғауұйымдарындағыбалаларғаөкiлдiкетуменолардыңмүдделерiнқорғаудыосыұйымдарҚазақстанРеспубликасыныңзаңдарынасәйкесжүзегеасырады.

4. Ата-анасыныңқамқорлығынсызқалғанбалағаөкiлдiкетуменоныңқұқықтарынжәнезаңменқорғалатынмүдделерiнқорғаууақытша, баланыотбасынанемесебалалардыңқұқықтарынқорғаужөнiндегi функцияныжүзегеасырушыұйымғаорналастырғанғадейiнқорғаншылық, жәнеқамқоршылықорганынажүктеледi.

44-бап. Мемлекеттiкоргандаржәнебаланыңқұқықтарынқорғау

Балалардың құқықтарын және заңмен қорғалатын мүдделерiн қорғауды өздерiнiң өкiлеттiктерiне сәйкес мемлекеттiк органдар жүзеге асырады.

45-бап. Осы Заңды орындау кезiнде дауларды шешудiң сот тәртiбi

Ата-аналар (олардың орнындағы адамдар), сондай-ақ балаға бiлiм беру, оны тәрбиелеу, дамыту, оның денсаулығын сақтау, оны әлеуметтiк қорғау мен оған әлеуметтiк қызмет көрсету, оның әлеуметтiк бейiмделуiне, әлеуметтiк оңалуына жәрдемдесу жөнiндегi iс-шараларды және (немесе) ол қатысатын iс-шараларды жүзеге асырушы адамдар Қазақстан Республикасының заңдарында белгiленген тәртiпте, баланың денсаулығына, мүлкiне келтiрiлген зиянды, сондай-ақ моральдық зиянды өтеу туралы талап арызбен сотқа жүгiнуге құқылы.

46-бап. Қазақстан Республикасындағы балалардың жағдайы туралы мемлекеттiк баяндама

Қазақстан Республикасындағы балалардың жағдайы туралы жыл сайынғы мемлекеттiк баяндаманы балаларды қорғау саласындағы уәкiлеттi орган Қазақстан Республикасының Президентiне ұсынады және ол ресми басылымда жарияланады.

47-бап. Босқын және амалсыз қоныс аударушы балалардың құқықтарын қорғау

1. Босқын және амалсыз қоныс аударушы балалардың өз мүдделерiнiң қорғалуына құқығы бар.

2. Баланың тұрып жатқан жерiндегi қорғаншы және қамқоршы органдар, аумақтық көшi-қон қызметтерi ата-анасының не өзге де заңды өкiлдерiнiң бар екендiгi және олардың тұратын жерi туралы мәлiметтер алуға жәрдемдеседi, қажет болған жағдайда баланы емдеу-профилактикалау немесе бала құқықтарын қорғау жөнiндегi функцияларын жүзеге асыратын өзге де ұйымдарға орналастырады.

9-тарау. БАЛАЖАУАПКЕРШIЛIГIНIҢЖӘНЕОНЫҢМIНЕЗ-ҚҰЛҚЫНАӘСЕРЕТУДЕНЕРЕКШЕЛIКТЕРI

48-бап. Бала жауапкершiлiгiнiң ерекшелiктерi

1. Құқыққа қарсы әрекет жасаған бала Қазақстан Республикасының заң актiлерiне сәйкес жауапты болады.

2. Мемлекеттiк органдар мен лауазымды адамдар жаза түрiн белгiлеу кезiнде баланың өмiр сүру мен тәрбиелену жағдайын, психикалық даму деңгейiн, жеке басының өзге де ерекшелiктерiн, сондай-ақ оған жасы үлкен адамдардың ықпалын ескеруге тиiс.

49-бап. Баланың мiнез-құлқына әсер етудiң ерекшелiктерi

Ата-анасы және басқа да заңды өкiлдерi ата-аналық құқықтарын жүзеге асырған кезде баланың дене және психикалық денсаулығына, оның имандылық дамуына зиян келтiруге құқылы емес. Баланы тәрбиелеу тәсiлдерiнде баланың адамдық қадiр-қасиетiне менсiнбей, қатал, дөрекi қарау, оны қорлау немесе қанау болмауға тиiс.

10-тарау. ҚОРЫТЫНДЫ ЕРЕЖЕЛЕР

50-бап. Қазақстан Республикасының бала құқықтары туралы заңдарын бұзғаны үшiн жауапкершiлiк

1. Қазақстан Республикасының бала құқықтары туралы заңдарының бұзылуына кiнәлi адамдар Қазақстан Республикасының заң актiлерiне сәйкес жауапты болады.

2. Ата-аналық мiндеттерiн орындаудан жалтару ата-ананың (олардың орнындағы адамдардың) балаларды тәрбиелеу мен күтiп-бағу мiндеттерiн тиiсiнше орындамауы, ата-ананың перзентханадағы (оның бөлiмшесiндегi) немесе балаларды емдеу мекемесiндегi баласынан бас тартуы, балаларды қадағалаусыз қалдыруы, оларға қатыгездiкпен қарауы, оларды қанауы ата-аналық құқықтарынан айыруға немесе оларды ата-аналардың орнындағы адамдардан шектеуге әкеп соғады.

Баланыалыпқойғанкезденбастапбалағаарналғанжәрдемақытөлеу, сондай-ақөзгедетөлемдерсоттыңшешiмi бойыншатоқтатылады.

3. Ата-ана (олардыңорнындағыадамдар) балаларғаарналғанжәрдемақылардыжәнеөзгедетөлемдердi мақсатсызпайдаланғанжағдайда, егербұлбаланыңмүдделерiнеелеулi нұқсанкелтiрсе, әлеуметтiкқорғауоргандары, қорғаншыжәнеқамқоршыоргандар, кәмелеткетолмағандардыңқұқықтарынқорғаужөнiндегi комиссияларнемесепрокурорбаламүдделерiнеорайоғаннегiзсiзжұмсалғанқаражаттыөтеутуралыталапқояды. Сот арқылы өндiрiлген қаражат баланың жеке шотына аударылады.

4. Ата-аналыққұқықтарынанайырылғаната-анаата-аналыққұқықтарынанайырылуынақатыстыбалаларғаалименттертөлеужөнiндегi мiндеттерденбосатылмайды.

51-бап. Уәкiлеттi органныңҚазақстанРеспубликасыныңбалақұқықтарытуралызаңдарыныңсақталуынiскеасырудыүйлестiруi

Балалар құқықтарын қорғау саласындағы уәкiлеттi органды Қазақстан Республикасының Үкiметi белгiлейдi.

Балаларқұқықтарынқорғаусаласындағыорталықуәкiлеттi орган:

1) балақұқықтарынқорғаусаласындағыбасқамүдделi уәкiлеттi органдардыңқызметiнүйлестiредi жәнебағыттайды;

      2) баланыңнегiзгi құқықтарын iскеасыружөнiндегi әртүрлi бағдарламаларәзiрлейдi;
      3) балаларөмiрi көрсеткiштерiнiңеңтөменгi әлеуметтiкстандарттарын, нормаларыменнормативтерiнжақсартужағынақарайжылсайынқайтақараудықамтамасызетедi;
      4) балаларқұқықтарынқорғаусаласындағыуәкiлеттi органдардыңхалықаралықынтымақтастық iсiндегi қызметiнүйлестiредi.

52-бап. ҚазақстанРеспубликасыныңбалақұқықтарытуралызаңнамасыныңсақталуынабақылаужасау

1. ҚазақстанРеспубликасыныңбалақұқықтарытуралызаңнамасыныңсақталуынабақылаужасаубаланыңқұқықтарымензаңдымүдделерiнқамтамасызетугебағытталғанжәнеоныуәкiлеттi мемлекеттiкоргандарҚазақстанРеспубликасыныңзаңдарындабелгiленгенқұзыретi шегiндежүзегеасырады.

2. Жекежәнезаңдытұлғалардыңбаланыңқұқықтарын iскеасыруғабағытталғанқызметi бақылауобъектiсi болыптабылады.

3. Бақылаутексерулер (жоспарлы, жоспардантыс) түрiндежүзегеасырылады.
4. Жоспарлы тексерулер уәкiлеттi мемлекеттiк органдар бекiтетiн кестелерге сәйкес жылына бiр рет кезеңдiлiкпен жүзеге асырылады.

Жоспардантыстексерулербаланыңқорғалатынқұқықтарымензаңдымүдделерiнбұзуқаупiндереужоюдыталапететiн, сондай-ақазаматтардыңөтiнiштерiнедереуназараударудыталапететiнжағдайлардажүзегеасырылады.

Тексерудi жүргiзумерзiмi бескүнненаспауғатиiс.

Ескерту. 52-бап жаңа редакцияда - Қазақстан Республикасының 2006.01.31. N 125 (қолданысқа енгiзiлу тәртiбiн 2-баптан қараңыз) Заңымен.

53-бап. Баланың құқықтарын қорғау жөнiндегi функцияларды жүзеге асыратын мемлекеттiк органдар мен ұйымдардың қызметiн үйлестiру

Баланың құқықтарын қорғау жөнiндегi функцияларды жүзеге асыратын мемлекеттiк органдар мен ұйымдардың қызметiн үйлестiрудi Қазақстан Республикасының Yкiметi жүзеге асырады.

Қазақстан Республикасының
Президентi